KringloopTips

Melkveehouders binnen het studieprogramma kringlooplandbouw Midden-Delfland zijn al jaren bezig met het verbeteren van duurzaamheidsprestaties door middel van KPI gericht werken. Zij ontvangen onder andere tips per maand waarop zij kunnen letten bij de verschillende kengetallen, zoals eiwit van eigen land, stikstofbodemoverschot, fosfaatbodemoverschot, ammoniakuitstoot, blijvend grasland, natuur en landschap en broeikasgasuitstoot. We hopen hiermee extra handvatten te geven voor een duurzame bedrijfsvoering!

Maandelijks KringloopTips ontvangen? Meld je hier aan

 

*m.m.v. Agrarisch Adviesbureau Dirksen Management Support

Filter

Ammoniakuitstoot Blijvend grasland Broeikasgasuitstoot Eiwit van eigen land Fosfaatbodemoverschot Levensduur Natuur en Landschap Stikstofbodemoverschot

Selecteer een maand

Januari

Ruwvoer voeren aan kalveren voor een gezonde en sterke melkkoe

Voldoende goed voer voor de kalveren levert gezonde melkkoeien op. Geef ze biest, krachtvoer en hooi voor voldoende eiwit en energie. Dit draagt bij aan goede groei en pensontwikkeling.

Methaan uit de koe, hoe zit dat?

Verlaag de methaanemissie door het beperken van de hoeveelheid celwanden. Voer met minder celwanden verhoogt de voederwaarde. Hou rekening met de emissiefactor van de verschillende (kracht)voeders.

Een nieuwe start!

Start in januari met het verzamelen van de gegevens van de voorraden voer en mest voor de kringloopwijzer. De confrontatiematrix is een goed hulpmiddel voor controle van de gegevens.

Krachtvoerbudget

Het krachtvoerverbruik zou voor een goede balans in het bedrijf niet boven de 25 kg per 100 kg melk uit mogen komen. Maak eens een berekening.

Bemesten voor de juiste voerkwaliteit

Maak een bemestingsplan, hou rekening met beweiding van percelen, de gewenste opbrengst en het gewenste Ruw Eiwit gehalte.

Rondje polder!

Maak af en toe een rondje langs je percelen, hoe staat het met het grassenbestand, is de afwatering in orde, zijn er veel mollen die je nu al kan vangen.

Kringloopwijzer

Hoeveel voer en mest is er. Voldoet de mest- en voeropslag nog voor het bedrijf. Hoe pakken de resultaten uit voor de kringloopwijzer en is dit verbeteren.

Broeikasgasuitstoot

De broeikasgasuitstoot per kg meetmelk kan je o.a. verlagen door lager vervangingspercentage, minder NDF in het voer, minder krachtvoer en meer bijproducten.

De start van het (mest)seizoen

Kies het juiste moment, maak een bemestingsplan en voeg water toe aan de mest bij het uitrijden.

Februari

Hoe lees je de Melkproductieregistratie, deel 1

De Melkproductieregistratie (MPR) geeft inzicht in melkproductie en efficiëntie van het melkvee. Door te kijken naar uitvoeringsdatum, melkproductie, lactatiedagen, gehalten en ureum per groep worden sterke punten en verbeterkansen zichtbaar. Een kritische analyse van deze cijfers vormt de basis voor gerichte optimalisatie van rantsoen en management.

BEX voordeel, wat is dat nou eigenlijk?

Wat is het BEX voordeel? BEX geeft inzicht in de efficiëntie van voerbenutting en de milieubelasting van een veehouderij. Dat kan je bereiken door een hoge stikstofbenutting door het voeren van kwalitatief goed voer, met veel VEM en DVE en met weinig OEB. Streef daarnaast naar het aanhouden van weinig jongvee.

Kunstmest strooien

Denk goed na over de juiste bemesting, hou rekening met jaargetijde, vluchtigheid, uitspoeling en temperatuur. Voorkom verliezen door te veel stikstof tegelijk.

Verdichting voorkomen

Voorkom verdichting van de bodem door laag gewicht, lage bandenspanning, brede banden en beweiding. Behoud van poriën is essentieel voor een gezonde bodem.

Analyseer de opbrengsten

Kloppen de uitkomsten van de kringloopwijzer, klopt de confrontatiematrix, zijn er verschillen tussen de percelen. Meten is weten en wegen is winnen!

Een succesvolle eerste snede start al in februari

Hoe is het met de percelen, denk aan waterhuishouding, mollen en najaaarsgras. Is het zinvol om percelen te wiedeggen of te rollen.

Van winter naar zomerrantsoen

Goed weiden begint met een plan. Een vroege start van het weideseizoen en het rantsoen en/of krachtvoer wat op stal wordt bijgevoerd is van belang.

Voorjaarsbemesting

Laat regelmatig grondmonsters nemen om met de verkregen informatie over bemesting, zuurgraad, organische stofgehalte de ruwvoerteelt te verbeteren.

Start met weiden

Start met weiden wanneer de draagkracht van de grond het toelaat en kies een weidesysteem wat past bij je bedrijf.

Blijvend grasland

Blijvend grasland opnieuw inzaaien of doorzaaien zorgt voor een hogere drogestof opbrengst met betere kwaliteit en behoud de status van blijvend grasland.

Maart

Hoe lees je de Melkproductieregistratie (MPR), deel 2

De Melkproductieregistratie (MPR) geeft inzicht in melkproductie en efficiëntie van het melkvee. Door te kijken naar uitvoeringsdatum, melkproductie, lactatiedagen, gehalten en ureum per groep worden sterke punten en verbeterkansen zichtbaar. Een kritische analyse van deze cijfers vormt de basis voor gerichte optimalisatie van rantsoen en management.

Wie zaait, zal oogsten!

Deze maand is het tijd voor het wegwerken van mollenschade en tijd om na te denken over de bemesting voor het komende weideseizoen. Bereken hoeveel stikstof er nodig is.

Groenbemester

Maak een afweging of je de groenbemester op je bouwland gaat oogsten of gaat onderwerken. Een belangrijke afweging hierbij is de ruwvoervoorraad op het bedrijf.

Planning van mest

Het goed benutten van de eigen mest wordt steeds belangrijker met de steeds krapper wordende bemestingsnormen. Zorg voor een goede planning van je bemesting.

Beweidingsplan

Maak een beweidingsplan passend bij je bedrijf en hou hier bij de bemesting rekening mee.

Fosfaatkringloop op het bedrijf

Zorg voor een goede fosfaatkringloop op het bedrijf, voorkom overschot maar voorkom ook tekorten.

Ruwvoerkwaliteit

Door het juiste graslandbeheer zorgen voor de beste ruwvoerkwaliteit.

Natuur en landschap

Verdiep je in de mogelijkheden voor natuur en landschap met de rekentool van SMK of informeer naar de opties voor jouw bedrijf bij het Agrarisch Collectief.

Weidegang en bijvoeding

Welke bijvoeding past bij weidegang. Gebruik ureum als leidraad voor eiwit en zorg voor goede bewaring van ruwvoer en bijproducten.

Ammoniakemissie per hectare

Reductie van ammoniakemissie per hectare door vermindering van resteiwit, lager ureum in het voer en mest uitrijden op het juiste moment en op de juiste manier.

April

GRIP OP AMMONIAK (NH₃) PER HECTARE: WAAR KUN JE STUREN?

De ammoniakuitstoot per hectare wordt steeds belangrijker en de norm daalt richting <40 kg. Je kan hierop sturen via voer (betere eiwitbenutting), minder jongvee, meer weidegang en slim gebruik van mest en kunstmest. Door gericht management en gunstige omstandigheden bij bemesting kun je de emissie per ha duidelijk verlagen.

Start weideseizoen

Start van het weideseizoen is sterk afhankelijk van de omstandigheden zoals hoeveelheid neerslag en grasgroei. Ga je voor omweiden of standweiden. Pas de bijvoeding aan op hoeveelheid eiwit en energie en hou het ureumgehalte in de gaten.

Stikstofbodemoverschot

Verminder het stikstofoverschot door beperken van verliezen, bemesten in de juiste periode, verlagen kunstmestgift en vastleggen van stikstof met vlinderbloemigen zoals klavers.

Beoordeel de MPR!

Gebruik de resultaten van de melkcontrole voor het beoordelen van het rantsoen. De lactose en ureumgehaltes bepalen of er voldoende energie wordt gevoerd.

Blijf de grasgroei monitoren

Bepaal het grasaanbod en hou rekening met de grasgroeicurve. Hoeveel is er beschikbaar voor weiden, pas je bijvoeding daarop aan.

Graskwaliteit

Zorg voor een goede graskwaliteit, denk hierbij aan VEM, verhouting, voldoende eiwit, ruw eiwit gehalte, enz. Maai niet te diep voor een schonere kuil.

Eerste snede

Kies het juiste maaimoment voor de eerste snede. Hou rekening met het RE gehalte, hoeveelheid mest, omstandigheden bij het kuilen en de manier van bewaren.

Mei

Vol g(r)as er tegenaan!

Goede graskwaliteit is erg afhankelijk van het weer. De opbrengst kan sterk verschillen per bedrijf en perceel waardoor gerichte maatregelen zoals bemesting, onderhoud en doorzaaien belangrijk blijven. Goed graslandbeheer vraagt het hele jaar door tijdige actie.

Beweiden, jong geleerd is oud gedaan

Benut de voordelen van jongvee weiden zoals dat zij op jonge leeftijd leren grazen en aan afrastering en sloten gewend zijn. Let wel op de mineralenvoorziening, besmetting met wormen, leverbot etc.

De Laatste Loodjes…

Wat te doen met het restvoer op de kuilplaat bij de eerste snede. Opvoeren, mengkuil van maken of balen persen van dat voer. Hou bij aankoop van voer ook rekening met de voederwaarde van dit restvoer.

Eerste snede

Gras maaien en kuilen is in het voorjaar afhankelijk van het weer en de omstandigheden van de bodem. Natte percelen kunnen pas later bemest en gemaaid worden.

Oude koeien, levensduur

Levensduur is sinds 2023 een nieuwe KPI op het kringloopcertificaat. Oude koeien hebben een positieve invloed op de kringloopresultaten.

Weidegang op volle toeren

Zorg voor smakelijk gras, bij voorkeur geen drijfmest op weidepercelen. Gebruik drijfmest in de eerste helft van het groeiseizoen.

Eerste snede in aantocht!

Het aandeel gras/mais bepaalt of er meer of minder RE in het gras gewenst is. Bepaal het juiste maaimoment afhankelijk van bemesting en gewenste opbrengst.

Dure tijden

Goed boerenvakmanschap is met oudere grasmatten zoveel mogelijk voer winnen, benutten en omzetten naar melkproductie met oudere koeien.

Oude koeien

Door het verlengen van de levensduur hoef je minder jongvee aan te houden. Hoe zorg je daarvoor?

Succesvol op alle fronten!

Koemanagement, voermanagement en ruwvoer- / teeltmanagement zijn van belang om voldoende kilogram meetmelk uit eigen voer per hectare te produceren.

Juni

De koe… en haar behoeftes

Water is naast zuurstof en voeding essentieel voor de gezondheid van de koe, vertering van voedsel en een goede melkproductie. Daarom moeten koeien altijd beschikken over voldoende schoon drinkwater van goede kwaliteit, zowel in de wei als in de stal. Dit zorgt voor een efficiëntere bedrijfsvoering, lagere emissies en een langere levensduur van de koe.

Gemiddeld goed

Streef naar een goede gemiddelde lactatiewaarde door maatregelen bij koeien met een waarde lager dan 85. Kijk naar verbeterpunten, afvoeren van vee is niet de oplossing.

Einde van het seizoen?

Bemest op tijd! Het einde van het bemestingsseizoen van dierlijke mest valt ongeveer samen met het begin van de zomer. Drijfmest heeft een langzamere werking dan kunstmest. Een groot deel van de stikstof is in organische vorm aanwezig en komt geleidelijk vrij in de bodem.

Gemiddeld komt het goed

Er zijn verschillende manieren om te anticiperen op een nat voorjaar waarin het gras pas laat kan worden gemaaid en mais later kan worden gezaaid.

Slim bemesten

Hou bij het bemesten rekening met het weer, het jaargetijde, de bodem, mestsoort en de manier van aanwending.

Rantsoen in de zomer!

Zorg ook in de zomer voor een smakelijk rantsoen naast het verse weidegras. Let daarbij op de kwaliteit, voersnelheid, voederwaarde en voorraad.

Minas boeren

Kringloopboeren zijn boeren die sturen op zo laag mogelijke overschotten van mineralen op het bedrijf. Kijk hoe je dat verder kan verbeteren.

Geen voorjaar hetzelfde

Het weer bepaalt wanneer er gemaaid kan worden, bepaal hoe droog het gras in de kuil moet afhankelijk van de zwaarte van de snede voor betere verteerbaarheid.

Rantsoen, blijf scherp!

Kijk kritisch naar rantsoen, voeropname, ruw eiwit gehalte, krachtvoergift, enz. en de gevolgen voor de gezondheid, vruchtbaarheid en melkgift van de koeien.

Graslandmanagement midden zomer

Zorg voor smakelijk gras in de wei en in warme periodes voor goede kwaliteit ruwvoer in de stal. Rij dierlijke mest nu uit voor goede opname door het gras.

Juli

De koe… en haar behoeftes

In deze tip aandacht voor zuurstof en een goed stalklimaat. Voldoende ventilatie, een passende temperatuur en het voorkomen van hittestress zijn belangrijk voor de gezondheid, melkproductie en het functioneren van de koe, zeker nu zomers warmer worden. Pas stal en/of bedrijfsvoering hierop aan.

Hittestress in de droogstand

Voorkom hittestress, let op de voeropname bij droogstand en zorg voor verkoeling. Zorg ook voor goede hygiëne bij warm weer.

Ammoniakemissie in de zomer

Reductie van ammoniakemissie kan je realiseren door weiden en zorgen voor een schone stalvloer. Mest uitrijden in juli doe je het liefst bij niet te hoge temperatuur en verdund met water.

Te dik of te dun?

Hou de gemiddelde conditiescore van de veestapel in balans. Voorkom te grote fluctuaties in de conditiescore en voorkom hiermee gezondheidsproblemen.

Natuur en landschap

Goed ontwaterde percelen zijn eerder op temperatuur, benutten nutriënten beter en kan je eerder bemesten of maaien. Bekijk nu welke percelen in het najaar geëgaliseerd en opnieuw ingezaaid zouden moeten worden.

Verleng de levensduur

Het verlengen van de levensduur van de veestapel is afhankelijk van vele factoren. Registreer de redenen waarom koeien weggaan om dit inzichtelijk te krijgen.

Graslandcheck

Beoordeel wat nodig is voor een optimale graskwaliteit en kwantiteit. Denk hierbij bijvoorbeeld aan de afwatering en het grassenbestand.

Levensduur koeien

Met een hogere leeftijd van de veestapel voordeliger melk produceren kan door een goed fokbeleid wat past bij het bedrijf.

Bemesting tweede helft groeiseizoen

Kies nu voor (verdunde) drijfmest bemesting omdat de nutriënten in deze mest langzaam vrijkomen en bouw op tijd de kunstmestgift af.

Enkelvoudige bijproducten voeren goed voor klimaat

Losse grondstoffen hebben een lagere C02 uitstoot per kilogram dan krachtvoer. Dat is belangrijk om te kunnen voldoen aan de PlanetProof norm.

Zaaien

De beste periode en omstandigheden voor zaaien en doorzaaien. Wordt het gras, gras/klaver of een kruidenrijk mengsel en wat past het beste bij de grondsoort.

Augustus

Mestafvoer

Praktische en nutriënt gerichte oplossingen voor kostenminimalisatie van mestafvoer. Bespaar kosten door mest af te voeren met hogere nutriëntenconcentraties.

Afkalfpiek in aantocht?

Is de huisvesting van kalveren meegegroeid met het bedrijf, zijn er voldoende eenlingboxen om een afkalfpiek op te vangen. Zorg voor goede hygiëne en voor voldoende kwalitatieve biest voor de kalveren.

Structureel door de transitie

Een vaste werkwijze kan bijdragen aan het voorkomen van problemen rond de afkalfperiode. Denk hierbij aan controle en beoordeling van biest, uitvloeiing, ketose, mest celgetal en gehalten.

Weidegang in de nazomer

Zorg dat jongvee en droge koeien bij volledige weidegang voldoende drogestof kunnen opnemen aan het einde van de zomerperiode. Voorkom groeiachterstand.

Doe de transitiecheck!

De levensduur van de koe is afhankelijk van vele factoren. De omstandigheden rond het afkalven spelen een belangrijke rol hierbij. Doe de transitiecheck!

Maak een (voer)plan!

Ruwvoer aankopen is voordelig in het najaar. Grasdrogen of mais als MKS oogsten kan een goede optie zijn bij ruwvoeroverschotten om te besparen op krachtvoer.

Kruiden voor koeien!

Kruidenrijk grasland zorgt voor meer biodiversiteit, betere droogteresistentie en minder gebruik van kunstmest.

Stikstofkwaliteit

Focus op de kwaliteit van de verschillende stikstofvormen, ruw eiwit, eiwit in de kuil en in het eigen en aangekochte voer.

Zomer

Hou rekening met de gevolgen van droogte en hitte voor het gewas, voor het voer en voor de koeien.

September

nieuwe maisoogst: vroeg aan de snijmais beginnen?

Direct voeren van snijmais is af te raden, de mais moet eerst conserveren zodat het zetmeel beter beschikbaar komt. Is je mais al op, kies er dan voor om mais van vorig seizoen aan te kopen.

Rantsoen droogstaande koeien

Een goed rantsoen voor de droge koeien is belangrijk voor de start van de nieuwe lactatie. Een speciale kuil of balen met droogstandsrantsoen is een praktische oplossing hiervoor.

Mest, daar zit wat in!

Zorg voor voldoende mestopslag voor aanwending op het meest gunstige moment. Verdun de mest met water tijdens het uitrijden voor een betere mineralenbenutting.

Najaarsgras

Najaarsgras is bladrijk en eiwitrijk, Kies voor bijvoedering met producten met veel (pens)energie. Let daarbij op de grondstofprijzen en RE gehalte van de kuil.

Groenbemester

Na de maisoogst is inzaai van een groenbemester voor 1 oktober verplicht in Midden-Delfland. Kalenderlandbouw bijt Goede Landbouw Praktijk.

Extra ruwvoer of krachtvoer?

Is er voldoende ruwvoer geoogst? Bepaal bij tekorten of er massa, eiwit of energie nodig is. Ruwvoertekort oplossen met krachtvoer is niet de juiste keuze.

Doorzaai of herinzaai?

Kijk eens kritisch naar je gras, is de opbrengst nog voldoende of wordt het tijd voor doorzaaien of opnieuw inzaaien van percelen.

Weiden in het najaar

Weiden zorgt voor gezonde koeien maar zorgt ook voor uitdagingen wanneer de draagkracht terugloopt. Zorg voor een schone weide en kies het juiste weidesysteem.

Ruwvoerplanning

Hoeveel voer heb je gewonnen dit jaar en van welke kwaliteit. Welke producten heb je nodig om je rantsoen compleet te krijgen.

Gemeenschappelijk landbouwbeleid

Het nieuwe GLB met basispremie en eco-regelingen is heel anders dan het systeem van betalingsrechten. Verdiep je in de materie, het kan veel geld opleveren.

Oktober

Graslandonderhoud

Nu is het moment om te kijken naar de kwaliteit van het gras en naar de onkruiddruk. Bepaal of het zinvol is om onderhoud te gaan doen en hiermee te zorgen voor meer kwaliteit en kwantiteit van het gras in het komende seizoen.

Voerplanning voor een jaar

Maak de balans op wat betreft voerplanning. Hoeveel moet er nog aangekocht worden en vooral wat moet er nog aangekocht worden. Eiwitrijk, energierijk, snel of traag verteerbaar, het juiste voer is afhankelijk van de kwaliteit van het eigen voer.

Levensduur koeien – jong geleerd, oud gedaan?

Verlengen van de levensduur begint al bij de jongvee opfok. Meten en wegen van het jongvee zijn belangrijk voor een goed beeld. Eenvoudige maatregelen bij voeren en huisvesting kunnen al veel verschil maken. .

Kringloop van calcium

De kringloop van calcium is belangrijk voor koe en bodem. De calciumbehoefte van droge koeien is anders dan van productieve koeien.

Duurzame koeien

De levensduur van koeien verlengen is voordelig, vruchtbaarheid, uiergezondheid en een diervriendelijke stal zijn daarbij van belang.

Najaarsgras benutten

Najaarsgras bevat veel eiwit en vocht en kan het beste door weiden of zomerstalvoedering worden gebruikt voor behoud van eiwitkwaliteit.

kVEM opbrengst en benutting

Een hoge kVEM benutting door veel eigen voer om te zetten in melk zorgt voor een goede mineralenbenutting. Hou niet te veel jongvee aan, voorkom broei en zorg voor goede voeropslag.

Kostprijs van het rantsoen

Kijk naar de kostprijs van de aangekochte (kracht)voeders. Hoe kan je besparen op de voerkosten.

Fosfor in het rantsoen

Zorg voor voldoende fosfor in het rantsoen. Voor melkvee is dat 3,3 gram fosfor per kg droge stof.

November

Een goed begin, is het halve werk

De kwaliteit en hoeveelheid biest is van belang voor een goede start van de kalveren. Verbeter je biestmanagement bij te weinig biest en te lage Brix waarde.

Bouwplan, wat past het beste? Deel 1

Goed scoren op je kringloopcertificaat door een passend bouwplan. Wordt het uitsluitend gras of ook bijvoorbeeld mais of voederbieten. Maak per perceel de keuze voor een specifiek gebruiksdoel.

Eiwit en energie voeren naar behoefte

Sturen op eiwit en energie in de stalperiode is belangrijk. Let op de energiebehoefte, voorkom een Negatieve Energie Balans vooral bij verse koeien.

Bijsturen op basis van grondstoffen

Zorg dat je het rantsoen kan bijsturen met je eigen ruwvoer en daarna met krachtvoer of losse grondstoffen. Met losse grondstoffen kan je beter bijsturen.

Kwaliteit voorjaarskuilen

Een droog voorjaar levert meer suiker in de kuil wat zorgt voor betere benutting van onbestendige eiwit. Hou het fosforgehalte van de kuil in de gaten.

Winterrantsoen

Bedenk wat nodig is voor een goed winterrantsoen als de kwaliteit van de kuil niet optimaal is.

7e actieplan nitraat

Wat zijn de gevolgen van het 7e actieplan nitraat voor jouw bedrijf. Denk hierbij aan voldoende mestopslag, teeltvrije zones, grondgebondenheid, enz.

Check de droogstand!

Voorkom gezondheidsproblemen tijdens droogstand en rondom afkalven, kies het juiste rantsoen.

Kijk naar de koeien!

Let op de koesignalen bij het bepalen van het rantsoen, kies het juiste voer en beoordeel de vertering.

December

Kosten drukken door afvoer van dunne mest te voorkomen

De afbouw van de derogatie zorgt voor flink hogere kosten voor mestafvoer. De kosten worden berekend per kuub. Het is daarom belangrijk om voor hoge gehaltes in de afgevoerde mest te zorgen.

Bouwplan, wat past het beste? Deel 2

Goed scoren op je kringloopcertificaat door een passend bouwplan. Wordt het uitsluitend gras of ook bijvoorbeeld mais of voederbieten. In deze tip komen de intensieve bedrijven aan bod. In deel 1 was er juist aandacht voor de extensieve bedrijven.

Winterse werkzaamheden… in het land

Het is nu de tijd om te kijken hoe het zit met de afwatering van de percelen. Staat er water op het land, wat is de oorzaak en wat kan je er aan doen.

Graslandkalender

De graslandkalender is een handig hulpmiddel om inzicht te krijgen in de beweiding en voederwinning per perceel. Ook voor bemesting is het een handig instrument.

Stalklimaat

Nu is de tijd om na te denken over het aanpassen van de stal om hittestress te voorkomen in de zomer.

Voervoorraden

Bepaal de voer-, mest- en kunstmestvoorraad voor de kringloopwijzer. Is er voldoende ruwvoer en mestopslagcapaciteit. Maak een plan voor het nieuwe jaar.

Kunstmest, wel of niet, of kan het ook anders?

Kunstmest strooien, kan het ook minder of anders b.v. door inzaai van klaver, mest aanwenden met veel water of mest scheiden.

Meten = weten, ook voor mest!

Mestmonsters geven duidelijkheid over de gehaltes in de mest. Bereken hoeveel mest per ton droge stof nodig is om tot de gewenste opbrengst te komen.

Begin aan de maiskuil

Verse mais geeft lagere benutting en slechtere verteerbaarheid, begin daarom pas in januari te voeren van de nieuwe maiskuil.

Maak de balans op!

Verhogen van de ruwvoeropbrengst bespaart kosten en zorgt voor lagere broeikasgasemissie en stikstofbodemoverschot.